Pokazywanie postów oznaczonych etykietą Fotoplastykon. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą Fotoplastykon. Pokaż wszystkie posty

poniedziałek, 31 grudnia 2012

Niemieccy właściciele

Cztery lata temu, rok po wprowadzeniu się do wrocławskiej kamienicy na Hubach poznałem starszą panią, mieszkankę domu. Zwykłe dzień dobry na schodach, czasami wnosiłem jej zakupy do mieszkania. Pewnego razu zaprosił mnie do mieszkania i zapytała, czy nie pomógłbym wynosić meble, gdyż wyprowadza się. Jak nie pomóc? Tą banalną historią zaczyna się, właściwie trwa historia kilku zdjęć, które jak się okazało, są nierozerwalnie związane z tym domem.

Wyprowadzka zaczęła się od drobnych gratków, które trzeba było poukładać w pudła. Wszedłem do mieszkania i... zamarłem. Było jakieś inne, specyficzne. Nie jak mieszkania naszych dziadków bardziej lub mniej "z epoki". Czułem się raczej jak postać ze starej, przedwojennej fotografii, tyle, że w kolorze i trójwymiarze. Zapytałem, czy mogę się porozglądać i porozkładać pudła.  Na ścianach w długim korytarzu wisiały obrazy i fotografie, na wielu były napisy po niemiecku. Wyfroterowane podłogi, meble  powoskowane. Pachniało trochę naftaliną. Odświętnie mimo, że dzisiaj zaczynamy wyprowadzać tą staruszkę. Zachwyciły mnie sprzęty, trochę podniszczone ale wszystkie w spójnym stylu: meble, kredensy, karnisze, żyrandole, szkła, zastawy, obrazy, fotografie. Oglądałem to wszystko zdumiony, jakbym wizytował jakieś muzeum, albo przeniósł się do innej epoki. W kuchni i łazience stały piece na węgiel, kaflowe, zdobione, z miedzianymi bojlerami. W kredensie szufladki, o ścianę pod oknem oparta stolnica z grawerowanym napisem: GEBR. WICHMANN, BERLIN KARLSTR 13, Instalacje elektryczne w peszlach a pstryczki czarne, ebonitowe. I te obrazy, sczerniałe ale eleganckie, piękne, bez krzty kiczu. 

Herbaty nie dostałem, plotki o skąpstwie właścicielki okazały się prawdziwe. Jak się dowiedziałem od pomagających, starsza pani Korpasowa zamieszkała jako panna w tym mieszkaniu razem z wujostwem. Wszyscy pracowali na kolei, nie dopytywałem, ale starsza Pani chyba nie miała męża, była inwalidką od wczesnych lat 60 tych, ciotka szybko zmarła, wujek popadł w ciężka chorobę. Zwykłe losy. Jednak zadziwiające jest to, że wpędzoną w biedę rodzinę nie stać było na remonty, sprzęty a jednocześnie nie pozwolili sobie na wyzbywanie się mebli, których nie można było zastąpić niczym innym. Jak wszyscy mieszkańcy tej kamienicy, ci ludzie wprowadzili się do świeżo opuszczonego przez Niemców mieszkania. W pełni wyposażonego.  Z czasem mijały mody, ludzie spieniężali sprzęty, wymieniali na nowe. Rodzina Korpasów jednak z pietyzmem dbała o sprzęty, detale, wyposażenie, meble, a nawet podłogi. Sąsiedzi mówili że ze skąpstwa, może i tak. Co za różnica. I tak mieszkanie przez ponad 60 lat nie zmieniło się na jotę. 

Pakując te sprzęty czułem się jakbym palił stare księgi, właśnie uświadomiłem sobie, że znika coś niepowtarzalnego, coś unikalnego w całym Wrocławiu, może nawet coś jeszcze bardziej cennego. Wszystkie sprzęty zostały rozczłonkowane, podzielone, byłem świadkiem jak jacyś ludzie, chyba rodzina, bili się o te sprzęty, jak na ulicy darli się wyzywając od złodziei. Jak podjeżdżały samochody a jeden z krewniaków na miejscu sprzedawał wszystko antykwariuszom. Nawet karnisze wyrywali z tynkiem i ładowali. 

To co nie podobało się albo było "tanie" lądowało na śmietniku, co mogłem, ratowałem: kredens, szafka, parę gratów. Na końcu, jak już wszystko było rozparcelowane, puste, siedziałem z siostrzenicą Pani Korpasowej i  dyskutowaliśmy o całym tym zamieszaniu. Został nam jeszcze jeden pokój, cały w gratach, pudłach, w kącie leżał węgiel, w drugim kącie popiół. W tym pokoju umarł wuj Korpasowej, od tego czasu pełnił on rolę rupieciarni. Ściany były czarne, okna zadymione, zajęło mi chwilę czasu, by się przyzwyczaić do mroku. Po chwili czasu dostrzegłem stare obrazki na ścianach, w kącie leżały gazety a między nimi wielkoformatowe fotografie. Pod obrazami i za szafkami ukazała się soczysta barwa ozdobnych tapet, fotografie były w bardzo dobrym stanie, kilka jedynie zawilgoconych. Pokazałem to wszystko mojej rozmówczyni.

"Te zdjęcia wisiały w mieszkaniu w chwili jak się wprowadzali tutaj, ciotka ich nie lubiła, niech je Pan zatrzyma bo gotowa je spalić". Teraz te zdjęcia wiszą w mojej kuchni, ale goście, którzy u nas nocują ich nie lubią. Mówią, że ktoś na nich patrzy ... ;-)




sobota, 10 grudnia 2011

FOTOPLASTYKON: Tożsamość








Nad pewnym zdjęciem spędziłem godziny, przyglądając się mu i poszukując rozwiązania zagadki. Jest mi szczególnie bliskie, bo jest niepozornym, niemym zwornikiem dwóch odrębnych epok, losów dwóch odrębnych rodzin i w pewnym sensie (choć to zabrzmi niezwykle patetycznie) narodów. Patrzenie na nie przysparza mi gęsiej skórki, jest w nim też zagadka, której nie mam odwagi podjąć. A jednak, od czasu do czasu, żeby sobie o niej przypomnieć, podpatruję twarze. Historia zdjęcia chyba jest tak samo smutna, jak historia ludzi, którzy na nim są utrwaleni i tych, którzy (niecałkiem świadomie) z nim żyli...

Jakiś dłuższy czas temu moja 80-cio letnia Babcia dała mi dość kłopotliwy prezent: obrazek "Pana Jezusa" oprawiony w starą, niepozorną, czarną ramkę mówiąc -Chcę byś to zatrzymał-. Wiadomo co myśli sobie przeciętny, nowoczesny, w miarę młody człowiek wkraczający w życie jak dostaje "Pana Jezuska" na drogę, wyciętego z jakiejś starej gazety, ale nie ja!!!  ;-)  Prezent przyjąłem z godnością i powagą (razem ze stówką w łapę) i ... rzuciłem obrazek w kąt gdzieś w przepastnych czeluściach strychu domu.  Lecz wróciłem do obrazka Jezuska, nie z wyrzutów sumienia, ale w poszukiwaniu jakiejś starej ramki, pasującej do nowego nabytku, jaki poczyniłem na nieodżałowanych Niskich Łąkach.  Znalazł się, wziąłem obrazek i po dokładnej inspekcji, zauważyłem, że na ramce są z tyłu przyklejone stare gazety: NIEMIECKIE!!!!. Coś mnie połechtało w żołądku, tył obrazu był wycięty nieporadnie z ramy, a całość sklecona kilkoma gwoździkami. Usunąłem gwoździki, a pod obrazkiem Jezusa było TO zdjęcie. Dokładnie je obejrzałem,  pieczątka zakładu fotograficznego Striegau (Strzegom).


zdjęcie jest bardzo duże, kliknij i szukaj (wciśnij F11)



Nie wiem czy słyszeliście o słynnych pociągach, którymi ludzie z Kresów jechali na ziemie obiecane, w jednym z takich transportów przyjechali moi dziadkowie. Pociąg wyruszył ze Stanisławowa. Moi Dziadkowie po perypetiach wojennych dosiedli się (muszę dopytać gdzie) do składu gdzieś w wyzwolonej przez Rosjan Polsce. Dołączyli do swoich Wujków i dojechali wspólnie do stacji Wrocław Brochów  (wujkowie jechali 2 miesiące). Babcia dobrze pamięta powojenny Wrocław, a jej opis jest dla mnie wstrząsający. Po miesiącu postoju na Brochowie, dotarli do Strzegomia (to ta stacyjka z niektórych moich zdjęć). W 1945 lub 46 (muszę dopytać) w chwili, gdy rozładowywano polski skład, na tej samej stacji do innego składu wsiadali nieliczni już wtedy Niemcy, którzy opuszczali na zawsze te ziemie. Dziś wmawia się nam, że to jakaś abstrakcyjna czarnobiała "historia" a ja ją jakoś mocno czuję. Moi dziadkowie, jako nastolatkowie opuścili swoje domy pod Zofiówką (Kołomyja) w województwie  Stanisławowskim (ta sama Zofiówka co w filmie "Wszystko jest Iluminacją"). Na piecach gotował się obiad, gdy Ukraińcy już palili te domy. 
 
Wprowadzili się do Wsi Ullersdoef numer 37, na piecu stał psujący się już od kilku dni obiad, pozostało kilka pustych szaf, niektórych sprzętów, na ścianach jednak wisiały obrazki i nieliczne zdjęcia.  Wieś zamieszkiwali jeszcze nieliczni Niemcy, których stopniowo, ubywało aż do lat 50-tych. 
 
Kiedy powiedziałem Babci o swoim znalezisku, od razu wskazała mi te wszystkie fakty, pokazała gdzie obrazek wisiał (pokój "dziecięcy", jeśli można tak określić ten pokój, było tam sporo zabawek jak się wprowadzili). Jak stwierdziła, inne obrazki chyba się nie zachowały.

Temat potraktowałem jako abstrakcyjną ciekawostkę, ładnie sobie zdjęcie oprawiłem (w oryginalne ramki, przywróciłem właściwe miejsce w pokoju nad kaloryferem). I historia byłaby skończona, gdyby nie to, że myszkując ze dwa lata temu między ostatnimi gratami, śmieciami i złomem na strychu, jakimś cudem znalazłem obrazek Anioła Stróża, który zawsze wisiał nad moim dziecinnym łóżkiem, gdy jeszcze mieszkaliśmy u dziadków. Modliłem się do niego jako dziecko, lecz potem się zawieruszył na długie lata. Ramka ładna z osobistym sentymentem, więc otworzyłem obrazek a pod wyciętym z gazety wizerunkiem aniołka znalazłem drugie identyczne jak TAMTO zdjęcie...
  
Zdjęcia były dwa, wisiały w dwóch pokoikach w chwili, jak dziadkowie się wprowadzali. Są identyczne, kropla w kroplę. Wykonano je najpewniej w okolicach roku 1925, na co wskazuje data artykułu w gazecie. Zdjęcia zostały zrobione najprawdopodobniej przed szkołą wiejską w Ullersdoef, identyczna brama co w tle fotografii wisiała przed szkołą jeszcze chyba do roku 1995, kiedy dawny budynek szkoły przejął prywatny właściciel. Na tej bramie wisiałem nie raz, mieszkałem trzy domy dalej, doskonale ją pamiętam...
 
I jest tutaj jeszcze jedna, mistyczna tajemnica, skoro te dwa identyczne zdjęcia wisiały w pokojach dziecięcych, to jest tutaj rodzeństwo na tych zdjęciach, mieszkało w tym samym domu i spało w tym samym pokoju co ja... i właśnie tej tajemnicy nie chcę podejmować, bo się zwyczajnie tym ludziom boję patrzeć w oczy.

poniedziałek, 26 września 2011

Fotoplastykon


Pozornie post nie w temacie fotografii ale jednak... wybaczcie pokraczny acz dość osobisty wywód.

Bardzo ubolewam nad zlikwidowanymi wrocławskimi „Niskimi Łąkami”, pchlim targu w absurdalnej scenerii. Na to targowisko łaziłem częściej żeby posiedzieć i popatrzyć na ludzi i graty, niż żeby cokolwiek kupić. Przy piwie wysłuchiwało się kapeli cygańskiej, chłonęło zapach palonego na grilach mięsa i bełkot niewyspanych, otyłych handlarzy zajadających karkówkę z ziemniakami.  W zasadzie wszyscy się znali, wiadomo gdzie, kto, czym handlował, a łaziło się, żeby połazić. Egzotyka tego miejsca była stała, jednak czasami zdarzały się sytuacje jakby nierealne, przynajmniej ja uwierzyć nie mogłem w to co widzę.
 
Jesień, dość wczesny, deszczowy poranek, jak zwykle sennie jeszcze na placu o tej porze. Wybrałem się wcześnie, żeby upatrzyć coś ciekawego zanim zwalą się tłumy po śniadaniu i porannej mszy. W oddali dostrzegłem zupełnie nowych handlarzy, z ciężarówki wysadzali drewniane skrzynie, jacyś pośpieszni i „inni”. Skrzynie były drewniane, wyglądały na stare, na części były niemieckie odręczne napisy ołówkiem, część otwarta, część zabita gwoździami. Oczywiście podszedłem sądząc, że sprzedają właśnie te skrzynie (akurat potrzebne było coś stylowego na buty). Ale pytanie o cenę potraktowali jako pomyłkę i odpowiedzieli, że skrzynie sprzedadzą na końcu o ile nie porąbią.  Mocno zdziwiłem się,  gdy zobaczyłem co jest w środku: pozawijane w niemieckojęzyczne (czcionka neogotycka, więc jeszcze przed 1941 rokiem) bibeloty i pamiątki: naczynia, kryształy, pudełeczka z biżuterią, obrazy zdjęcia i inne. Nawet znalazłem małą puderniczkę, w której znajdował się do połowy zużyty puder. Dreszcz mnie przebiegł na myśl (którą początkowo odrzucałem), że to wszystko jest oryginalną pamiątką tamtych czasów. Rok 1941, to szczyt ofensywy niemieckiej (wybaczcie wtręt polityczny: piszę celowo NIEMIECKIEJ, nie jestem durniem poprawności politycznej, nie było narodu nazistowskiego), dlaczego ktoś już wtedy (albo jeszcze wcześniej) pakował swoje pamiątki w skrzynie, nawet tak osobiste jak puderniczka? Najwidoczniej bez pośpiechu, skrzynie dokładnie opisane, wszystko zawinięte w gazety, więc może to osiedleńcy na nowe zdobyczne ziemie, a w późniejszej zawierusze te skrzynie gdzieś się oddzieliły od rodziny? Wziąłem do ręki pierwszy lepszy obraz: olej 30x40 z ramą, jakaś scenka wiejska, sygnowany datą 1893. Za ile? za pięć dych... ZDĘBIAŁEM
 
Nie wiedziałem co mam robić, uświadomiłem sobie, że to mogą być jakieś pamiątki z obrobionej nieruchomości, albo znalezisko z jakiegoś strychu, chciałem zadzwonić na policję, zapomniałem ze sobą telefonu, popatrzyłem na wszystko jeszcze raz, pobiegłem do bankomatu...

Rozpadało się na dobre, z dwoma stówami pobiegłem do tych ludzi. To co zobaczyłem było straszne, tłum ludzi wyrywających sobie „towar”, wszystko leży w brei błota, papierów i plastikowych kubków po piwie. Ludzie w amoku nawet nie patrzą co robią, depczą po obrazach, jakichś staromodnych sukniach i zasłonach... stałem z boku, nie mogłem na to patrzeć. Oddając sprawiedliwość i ja pobiegłem po pieniądze: żeby też "coś wyrwać"! Wstyd mi się zrobiło przed sobą i żal tego wszystkiego, stracone. Właśnie widziałem, jak tłum pożera może ostatnie strzępy pamięci o ludziach, których dzięki temu wszystkiemu można było jeszcze jakoś utrwalić, zachować.  Gdzieś z boku, pod stertą papierów dostrzegłem stare fotografie, zadeptane już i mokre od deszczu. Ktoś kupił ramy (leżały też "rewersy" opraw) a zdjęcia zostawił. Kupiłem cztery, które robiły na mnie największe wrażenie, za pięć dych, więcej kupić nie zdążyłem bo jakiś koleś chwycił resztę, (chyba dwadzieścia sztuk, wielkoformatowych stykówek-portretów) płacąc z miejsca dwie stówy. Tuż obok leżały zdewastowane albumy ze zdjęciami, jeden z nich to stykówki, portrety  ludzi z jakiegoś zakładu fotograficznego (każdy sygnowany  datą, podpisem i nazwiskiem), inny to album rodzinny z odręcznymi dopiskami na pas partu. Leżało tego więcej, ale reszta to już tylko puste okładki w błocie. Każdy album zniszczony, część miała wyrywaną większość stron, na pozostałych stronach fotografie zostały wycięte nożem do papieru (niszcząc jednocześnie fotografię na odwrocie) to się nazywa chyba „handel detaliczny”.






Ta fotografia zdumiała mnie już za pierwszym spojrzeniem, za każdym razem wzrusza mnie i zasmuca. Jest piękna, pochodzi z roku 1910, stykówka wielkoformatowa. Oddanie detali, głębia ostrości, delikatne przejścia tonalne powodują, że oglądając ją mam wrażenie, że patrzę przez jakiś lekko zaparowany peryskop w przeszłość, jednocześnie wiem, że fotografia nie jest dla moich oczu. To jest intymny portret rodzinny. Na każdej twarzy widać jakieś specyficzne, odmienne uczucie. W centralnej części Pani Christiane Friedericke Bergett i Pan Friedrich Ottomar, właśnie obchodzą 50-lecie małżeństwa. Na drzewach nie ma liści, ale na trawie za płotem białe plamki, może mlecze? Jest więc najpewniej wczesna wiosna, ciepły silny wiatr rozwiewa włosy kobietom i dziewczynce na pierwszym planie, dlaczego panie nie mają kapeluszy (wiatr jednak), nie ma typowych nakryć zimowych. Na kolanach Biblia, w butonierce on ma te same kwiaty, które ona ma we włosach (jednak wiosna). Każda osoba ma przypiętą jakąś polną roślinkę, paprotki, kwiaty, bluszcz, konwalie i skrzyp. Jacyż oni wszyscy są do tej pary podobni, zwłaszcza dzieciaki. Na ostatnim planie elegancik uszczypnął Panią w pupę. Ma zadowoloną, zawadiacką minę, nikt go nie widzi bo stoi z tyłu, ,a jej poruszenie i udawane oburzenie zmieszane z uśmiechem uchwyciła błona, to co się dzieje zauważa jednak dziewczyna z prawej strony. Poruszona twarz. To chyba radosna rocznica, stroje z pewnością były barwne, zdobione eleganckimi dodatkami, ale na zdjęciu jakoś to pogrzebowo wygląda.  

1910 rok, za cztery lata wybuchnie wojna, mężczyźni będą ginąć, statystycznie jeden z nich umrze, dwóch będzie kalekami, pozostali będą zabijać. Te dzieciaki... przecież jeśli przeżyją I wojnę światową, to w 39 roku będą służyć albo w korpusie medycznym, albo będą rodzić aryjskie dzieci, albo służyć w nazistowskiej armii.  Statystycznie na 99 % chłopiec będzie w armii, będzie zabijał. Pozostali będą już wtedy starcami, następne złote gody. Statystycznie.
Ktoś stoi w drzwiach domu, ale pas partu zasłania całą postać. Nad drzwiami napis, jeszcze go nie rozszyfrowałem. Gdzie to zdjęcie mogło być zrobione? Chyba w Sudetach lub na Łużycach, Przed domem charakterystyczne granitowe płyty, które widywałem tylko na Przedgórzu, dwa schody u drzwi chyba też granitowe, wyraźnie widać ziarno. Wychowywałem się w takim domu, siedziałem na takich schodach, patrzyłem przez takie okna, babcia mówiła że to poniemieckie. Dociera do mnie to, że oni nie wiedzieli co będzie, ja też nie wiedziałem i ciągle nie wiem. Z tamtych lat zostają już tylko coraz mniej liczne sudeckie i łużyckie domy, pamiątki po tamtych ludziach.

Dzisiaj to zdjęcie wydaje mi się jakąś mimowolną diagnozą tamtych czasów. Niepokoi mnie myśl o naszych fotografiach.